maandag 16 maart 2015

Nijmeegse kwartieren in het geslacht Van Rijswijck

Vandaag werd aan het Centraal Bureau voor Genealogie een mooie kwartierstaat op perkament geschonken. De wapenkwartierstaat stamt ongeveer uit het midden van de zeventiende eeuw - dat is vooral te zien aan de voluptueuze stijl. Centraal staat het wapen Van Rijswijck, zijnde in zilver een geschuinde pijl, in het schildhoofd vergezeld van drie sterren, alles rood. Het wapen wordt omgeven door Rijswijck en Canis (linksboven, linksonder) en De Haert en Van den Bergh (rechtsboven, rechtsonder).

Het gaat om regeringsgeslachten die in en tussen Arnhem en Nijmegen leefden. De bekende Heilige Petrus Canis(ius) behoorde ook daartoe. Een mooie verwijzing werd aangetroffen in het Algemeen Nederlandsch Familieblad (Het Nijmeegsche geslacht Van Rijswyck, 1894, p. 32): 'Volgens de hierbij afgebeelde kwartierstaat, die op het perkament voorkomt en ook volgens beide officiële stukken was Gerardt van Rijswyck gehuwd met Margaretha Haert (Hartia), hun zoon Herman van Rijswijck huwde met Jacoba Canis, jongste dochter van Jacob Canis en van Wendelina van den Bergh'. Het wapen van de persoon die hier centraal staat is dus van één van hun zoons, te weten Gerrit (x Sibilla Willemsdochter Verheiden), Reinier (x Jacqueline Facúes) of Dirck van Rijswijck (x Gijsbertha van Appeltern). Het besproken perkament is overigens niet hetzelfde perkament dat hier afgebeeld is. Een oom van de probandus (dus één van de drie broers), Deryck van Rijswijck, zou in 1567 rentmeester van Nijmegen zijn geweest (zie ook website van Anton Riswick). Eind vijftiende eeuw zegelde al een Nijmeegse Dirick van Rijswijck met een enkele pijl (CBG, coll. Steenkamp-Damstra).

Als de veronderstelling klopt, is van de klassieke kwartierstaat (vaders kwartieren links, moeders kwartieren rechts) afgeweken en staan de voorvaderlijke kwartieren van vaderszijde boven en die van moederszijde onder. Maar hier moet even een slag om de arm gehouden worden, want de families Canis, Van Rijswijck, Haerdt en Van den Bergh zijn zeer vaak onderling met elkaar getouwd. Het gaat overduidelijk om een oligarchie.

De wapens zullen ook ingevoerd worden in de Heraldische DataBank.

De schepenzegels van Gorinchem 1326-1807


Er zijn in Gorinchem over de periode 1326-1807 maar liefst 1.169 zegels  te tellen. Een gedeelte daarvan, 503 stuks, is origineel. Daarvan is bijna 94% te herleiden tot een Gorinchemse schepen. Deze collectie wordt door B. de Keijzer en H. den Hertog vakkundig ingeleid en beschreven. In de inleiding benadrukken de heren nogmaals hoe belangrijk genealogie is in het vinden van een familiewapen en dat er tegenwoordig - al voordat er genealogische obstakels zijn geslecht - te snel gekozen wordt voor een nieuw wapen.

Typologische beschrijvingen kunnen tegenwoordig niet zonder een goede foto. Daarmee was het mogelijk om negen middeleeuwse hoofdtypen met verschillende sierlijsten van elkaar te onderscheiden. Deze zijn meestal voorzien van gotische drie- en vierpassen en variaties daarop. Na 1500 wordt het wapen steeds vaker gedekt door een helm met helmteken, vallen de persoonlijke breuktekens vaker weg en wordt het geheel steeds vaker omgeven door een kunstig gedrapeerde banderol met de naam van de zegelaar. In de tweede helft van de veertiende eeuw komen de enkelvoudige schildhouders op als decoratieve vlakvulling. Bij het zegel van Corstiaen Herberts (1475-1483, p. 76) staat een krijgsman zelfs centraal en houdt hij het wapen aan zijn (heraldisch) rechterzijde.
zegel Corstiaen Herberts, 15de eeuw

Deze bronbewerking is goed vormgegeven en in een eenvoudige paperback gehuld. De systematische beschrijvingen en de prachtige foto's nemen je mee langs de Gorinchemse schepenheraldiek, die exemplarisch is voor wat er verder in Holland op dat vlak gebeurde. Een dikke 9.

B. de Keijzer, H. den Hertog
De schepenzegels van Gorinchem 1326-1807
Uitgeverij Verloren Hilversum, 2015
ISBN 978-90-8704-503-6
€ 36,00

donderdag 12 maart 2015

Heraldicum Disputationes, jaargang 2015, nr 1

Inhoudsopgave van het eerste nummer van jaargang 2015 van Heraldicum Disputationes:
  • Oeps foutje!?(4): Het wapen van Rotselaar, door Marc van de Cruys. 
  • In memoriam Karel van de Sigtenhorst, door Cor Böhms
  • Elisabeth van Berchem (ca. 1622-1674), ambachtsvrouwe van Vossemeer en Endegeest, door A.M. Bosters
  • Afl. 18 in de reeks Heraldische Kunstenaars: Marcel Stiennon (1904-2000), door Marc Van de Cruys
  • Herkomst familiewapen van het Amsterdamse geslacht Backer, door H.K. Nagtehaal & H.M. Morien
  • De eerste adelbrieven verleend door Z.M. Filip, Koning der Belgen 2013-2014, door Paul De Win

Als gebruikelijk ook in dit nummer ingezonden brieven, mededelingen en signaleringen van nieuwe boeken in de afdeling Disputationes.

Uitgever: Marc Van de Cruys, Krommelei 47, 2110 Wijnegem (België)
Heraldicum Disputationes verschijnt vier keer per jaar.
Prijs: € 20,- per jaar, € 6,00 voor losse nummers (€ 7,50 voor Nederland.)
Zie http://users.telenet.be/homunculus/heraldiek.html

maandag 9 maart 2015

Collectie Van den Sigtenhorst geschonken aan het CBG


Karel van den Sigtenhorst, zelfportret 1952
Eind februari heeft het CBG een belangrijke schenking mogen ophalen bij de erven van heraldisch kunstenaar Karel van den Sigtenhorst (22 juli 1925- 20 nov. 2014). De relatie tussen Van den Sigtenhorst en het Centraal  Bureau voor Genealogie gaat terug tot de jaren vijftig van de vorige eeuw, toen hij ging tekenen voor de serie Nederland’s Patriciaat. Er zijn nog veel van zijn werken in de collectie van het CBG terug te vinden. Hij was vermaard om zijn meesterlijke lijnenspel. Minder bekend is dat hij antiquiteiten verzamelde.

Deze collectie, die voor een aanzienlijk deel heraldisch is, zal hem ter documentatie ondersteund hebben. Het bevat onder meer documenten betreffende oude ridderorden en lakzegelstempels, variërend van de zeventiende tot en met de negentiende eeuw. Een apart belangwekkend stuk is een fragment van een achttiende-eeuws nobilitatieregister uit de Oostenrijkse Nederlanden. 

De hoofdmoot van de schenking wordt gevormd door 98 zegelstempels van verschillende materialen (hout, been, messing, staal, zilver), bijna allemaal nog uit de periode tot ca. 1850 toen zij nog een centrale rol speelden in de communicatie per post (nadien maakte de postzegel opgang). Deze deelcollectie is in uitstekende staat en op zijn beurt weer afkomstig uit de collectie van de Utrechtse heraldicus Klein, die ook ooit de heraldische fiche-verzameling van Steenkamp-Damstra aan het CBG verkocht. In de collectienaam Steenkamp-Damstra herkennen we de hand van kolonel Steenkamp, een bekende van Klein, en eveneens een vermaard tekenaar en leermeester van Van den Sigtenhorst. In de collectie is ook een inktstempel opgenomen van Marten Damstra, die het zijne toevoegde aan de collectie Steenkamp-Damstra, waaruit blijkt hoe klein de heraldische wereld was.

V.l.n.r., ongespiegeld: Jacobi, Pelgrom, Just de la Paisières, Meijer



















Inmiddels is de verzameling lakstempels gefotografeerd en zijn korte beschrijvingen gemaakt aan de hand van reeds bestaande labels. Deze zullen uiteindelijk allen opgenomen worden in de Heraldische Databank.

Over het leven en werk van Karel van den Sigtenhorst is door Mathilde Kors en Jos van den Borne een artikel geschreven in ons tijdschrift Genealogie, januari 1995 .

donderdag 22 januari 2015

Ontwikkeling rond de collectie Muschart

R.T. Muschart (1930-1955)

De Heraldische Databank (HDB) is afgelopen jaar door verschillende publieksgroepen intensief geraadpleegd. In de Heraldische Databank zijn de metadata opgenomen van de collectie Muschart, 150.000 fiches die verwijzen naar heraldiek in Nederland.

De regelmatige HDB-gebruiker zal stuiten op vermeldingen van die Muschart-fiches en nieuwsgierig zijn wat daar nu àchter ligt. Wat men op dit moment ziet, zijn de objectcategorieën met oude nummercodes als 41I, 57N en nieuw gegenereerde bestandscodes als HMUSNL029577.  De oude nummercodes stonden voor de oude zoekingangen die gebruikelijk waren bij het opbouwen van een kaartsysteem. Het is een overweging geweest om in de bètafase van deze website nog geen metadata van Muschart aan te bieden, maar we vonden het belangrijk om mensen te tonen dat er voor het grote publiek veel relevante online data aan zitten te komen.

Op dit moment kost het apart (on demand) laten maken van scans uit Muschart € 36,50, maar in de toekomst willen we de fiches digitaliseren zodat mensen deze zelf tegen een luttel bedrag kunnen downloaden en kunnen transcriberen. Daarin vormt het hellende handschrift van de voormalige rijkshavenmeester nog een uitdaging, maar genealogen schijnen daar niet voor terug te deinzen. Met die transcriptie kan men een goede reconstructie (laten) maken door een heraldisch tekenaar.

De gestileerde kaartenbak zal op termijn steeds minder in beeld komen en vervangen worden door een afbeelding van in middelhoge resolutie en ons watermerk.
 
Het huidige scherm met vermelding van een Muschart-fiche











Wie meer over R.T. Muschart en zijn verzameling wil weten kan het artikel van R. van Drie en A.G. van der Steur uit het Jaarboek CBG 2000 hier online lezen. Ook is het mogelijk om op de studiezaal van het CBG de gemicroficheerde collectie Muschart te raadplegen.

maandag 12 januari 2015

De kroon als icoon (2)

Een alerte lezer van ons blog merkte op dat op het affiche van de musical Soldaat van Oranje niet de Nederlandse koningskroon is gebruikt, maar een die met de kruizen en lelies op de hoofdband erg Brits aandoet. Toch is deze weer anders is dan de semi-Britse kroon van de gewraakte postzegel.

Nou vertrok ons Koninklijk huis voor een poos naar Groot-Brittannië, maar dat was niet om de Britse kroon op te zetten. Ook hier is - waarschijnlijk om artistieke redenen - voor een 'mooiere' kroon gekozen.

Bij drama schijnt dit vaker te gebeuren. Zo is er veel kritiek geweest op onjuistheden in een tv-productie als The Tudors (2007-2010). Hier zijn bewuste keuzes gemaakt op grond van smaak en budgetbeperkingen. Zestiende-eeuwers rijden rond in Victoriaanse koetsen en de stoffen en kostuums waar de acteurs in gehuld waren, de haarlak in de krullende kapsels doen allemaal anachronistisch aan, of zijn geplooid naar de smaak van het Amerikaanse kijkerspubliek. Er zijn omwille van het drama zelfs feiten verdraaid. Maar aan één ding heeft de producent niet getornd, de heraldische koninklijke symboliek van de Tudors.

Juist daar waar je in geschiedschrijving, film of fictie ('faction') een specifiek persoon of groep personen beschrijft, moet je onzes inziens die specifieke symbolen hanteren. Bij een productie die mikt op de hoofden en harten van een 'Vaderlandsch' publiek is dit een faux pas.

dinsdag 6 januari 2015

De kroon als icoon (1)












De communis opinio heeft een zekere druk gelegd op het koninklijke postzegelontwerp dat ruim een jaar geleden werd geïntroduceerd. De postzegel heeft nog steeds de gebruikelijke neutrale monochrome versies van de vorst in blauw en oranje, maar de kroon - aanvankelijk niet zijn kroon - is op aandringen van PostNL toch maar aangepast. Het eerste ontwerp van Studio Job had drie zichtbare beugels en leek qua silhouet behoorlijk op de Britse St. Eduardskroon (niet te verwarren met de Britse Rijkskroon). Nu het aantal zichtbare beugels is vermeerderd tot vijf is de associatie met met het Engelse koningshuis ook geheel verdwenen.
De motivatie van Studio Job om met de drie beugels een 'meer iconische' kroon te maken werd kennelijk niet goed verteerd. Op zich is die motivatie al krom, want een kroon is al een icoon. Gelukkig bleek de Nederlandse Rijkskroon iconisch genoeg, net zoals de Zweedse, de Britse, de Hongaarse, ja eigenlijk alle koningskronen dat zijn, met hun eigen silhouet, kleur, constructie, edelstenen, parels en muts. Die laatste zijn weggelaten vanwege de stilering, wat overigens heel goed is voor te stellen.
Bewust afwijkende rijksheraldische uitingen zijn eerder door ons opgemerkt. Artistieke vrijheid of gewoon stom? Kijk daarvoor naar deze link.

Europese koningskronen, de Beierse lijkt veel op de Nederlandse, maar mist de muts.